Ölünceye kadar bakma sözleşmesi: Şekli, tapu devri, fesih ve mirasçıların hakları

Yaşlı bir anne ya da baba. Yıllardır onunla ilgilenen bir çocuk, bir yeğen ya da bir komşu. Bir gün şu cümle kurulur: “Bana sonuna kadar sen bak, ev de senin olsun.”

Bu cümle, insani olarak çok değerlidir. Hukuken ise iki ihtimalden birine dönüşür: Ya geçerli bir ölünceye kadar bakma sözleşmesine, ya da yıllar sonra kardeşler arasında açılacak bir tapu iptal davasına. Hangisi olacağı, büyük ölçüde sözleşmenin nasıl yapıldığına bağlıdır.

Ölünceye kadar bakma sözleşmesi nedir?

Bir tarafın (bakım alacaklısı) malvarlığını ya da bir malını diğer tarafa devretmeyi, diğer tarafın (bakım borçlusu) da onu ölünceye kadar bakıp gözetmeyi üstlendiği sözleşmedir (TBK m. 611). Bakım; barınma, beslenme, giyim, sağlık, temizlik gibi günlük ihtiyaçları ve kişinin yanında olmayı kapsar.

Bakım borçlusunun aile içinden biri olması gerekmez. Ama aile içinde yapıldığında, diğer mirasçıların gözü her zaman üzerindedir.

Şekil: Her şeyin başladığı yer

Ölünceye kadar bakma sözleşmesi, miras sözleşmesi şeklinde yapılmak zorundadır (TBK m. 612). Bu ne demek?

• Sözleşme noter ya da sulh hâkimi önünde, konusu taşınmaz ise tapu memuru önünde düzenlenir.
• İki tanık gerekir. Tanıklar, tarafların iradelerini kendi önlerinde beyan ettiklerini ve ehliyetlerini doğrular.
• Taraflar, memur ve tanıklar düzenleme ve imza anında aynı yerde bulunmalıdır.

Bu şekle uyulmadan yapılan sözleşme hukuken geçersizdir. Evde, iki aile üyesinin imzasıyla yazılmış bir “bakım anlaşması” iyi niyetin belgesi olabilir, ama bir tapu devrinin dayanağı olamaz.

Devletçe tanınmış bakım kuruluşlarıyla yapılan sözleşmelerde ise, yetkili makamların belirlediği koşullara uyulmak şartıyla yazılı şekil yeterlidir.

Tapu devri ne zaman yapılır?

Taşınmazın mülkiyeti, sözleşmeyle birlikte ya da sözleşmede kararlaştırılan bir tarihte bakım borçlusuna devredilebilir. Devir yapıldıktan sonra bakım borçlusu malik olur, ama bakım borcu devam eder.

Bu nedenle bakım alacaklısının, ileride bakım borcunun yerine getirilmemesi ihtimaline karşı sözleşmeye koruyucu hükümler koyması önemlidir. Örneğin taşınmaz üzerinde kendisi için bir intifa ya da oturma hakkı kurulması, bakımın devamını güvence altına alır.

Sözleşme nasıl sona erer?

Durum	Ne yapılabilir?	Süre
Karşılıklı edimler arasında önemli bir oransızlık var ve fazla alan taraf bunun bağış amacıyla yapıldığını ispat edemiyor (TBK m. 616)	Diğer taraf sözleşmeyi feshedebilir	Altı ay önceden bildirimle
Sözleşmeye aykırılık nedeniyle ilişki çekilmez hâle geldi (örneğin bakım yapılmıyor) ya da önemli bir sebep sözleşmenin sürdürülmesini imkânsızlaştırdı (TBK m. 617)	Taraflar sözleşmeyi feshedebilir	Süre vermeden
Bakım borçlusu öldü (TBK m. 618)	Bakım alacaklısı sözleşmenin sona erdirilmesini isteyebilir	Bir yıl içinde
Taraflar anlaştı	Sözleşme karşılıklı olarak sona erdirilir	—

Fesih hâlinde taraflar, kural olarak aldıklarını geri verir. Bakım borçlusunun yaptığı bakımın karşılığı ise hakkaniyete göre hesaba katılır.

Mirasçıların gözünden: Muvazaa ve tenkis

Ölünceye kadar bakma sözleşmesi, diğer mirasçılar açısından çoğu zaman bir soru işaretiyle başlar: “Gerçekten bakım mı vardı, yoksa bu bir mal kaçırma mıydı?”

Muvazaa iddiası. Sözleşme yapıldığında mirasbırakanın bakıma gerçekten ihtiyacı yoksa, bakım fiilen hiç yapılmadıysa ya da sözleşme, diğer mirasçılardan mal kaçırmak amacıyla bir “örtü” olarak kullanıldıysa, mirasçılar muvazaa nedeniyle tapu iptali ve tescil davası açabilir. Bu tür davalarda mahkeme şunlara bakar:

• Mirasbırakanın sözleşme tarihindeki yaşı, sağlık durumu, bakıma gerçek ihtiyacı,
• Bakımın fiilen kim tarafından ve nasıl yapıldığı,
• Devredilen malın değeri ile beklenen bakım arasındaki denge,
• Aile içi ilişkiler ve diğer çocuklarla ilişkinin durumu.

Tenkis. Ölünceye kadar bakma sözleşmesi karşılıklı edimlere dayandığı için kural olarak saklı payı ihlal etmez. Ama devredilen malın değeri, yapılan bakımın çok üzerindeyse, aradaki fark bağış niteliği taşıyabilir ve saklı pay sahibi mirasçılar tenkis yoluna gidebilir (TBK m. 615/3, TMK m. 565).

Bakım borçlusuysanız: Kendinizi nasıl korursunuz?

Yıllarca bakım yapıp sonra “mal kaçırdın” iddiasıyla karşılaşmak, bu sözleşmelerin en acı yanıdır. Kendinizi korumanın yolları:

• Sözleşmeyi kanuni şekle tam uygun yapın; mümkünse sözleşme sırasında mirasbırakanın sağlık ve ehliyet durumunu gösteren bir hekim raporu alın.
• Yaptığınız bakımı belgeleyin: hastane refakatleri, ilaç ve bakım masrafları, bakımla ilgili ödemeler.
• Mümkünse diğer aile üyelerini süreçten haberdar edin. Gizli yapılan iyilik, sonradan en çok şüphe çeken iyiliktir.

Son söz

Ölünceye kadar bakma sözleşmesi, aslında bir güven sözleşmesidir: Bir insan, hayatının son yıllarını birine emanet eder. Bu güvenin hukuki bir çerçeveye kavuşturulması, hem bakılan kişiyi hem bakan kişiyi, hem de geride kalan aileyi korur. Kötü kurulmuş bir çerçeve ise en güzel niyeti bile yıllar süren bir davaya dönüştürebilir.

Kısaca

• Şekil: Noter, sulh hâkimi ya da taşınmazlarda tapu memuru önünde, iki tanıkla; aksi hâlde geçersiz.
• Güvence: Tapu devrinde bakım alacaklısı için intifa ya da oturma hakkı düşünülebilir.
• Fesih: Oransızlıkta altı ay önceden bildirim; aykırılıkta derhal; bakım borçlusunun ölümünde bir yıl içinde.
• Mirasçılar: Bakım gerçek değilse muvazaa nedeniyle tapu iptali; aşırı oransızlıkta tenkis.