Avukat tutacak param yok, ne yapabilirim? Adli yardım ve CMK avukatı

Kapıya bir zarf geldi. Üstünde mahkemenin adı, içinde okudukça uzayan cümleler. “Avukat” dediniz içinizden. Sonra aklınıza masraflar geldi ve cümle yarım kaldı.

O cümleyi birlikte tamamlayalım: Türkiye’de hak aramak, maddi imkâna bağlı değildir. Kanun bu anı önceden düşünmüş ve iki kapıyı aralık bırakmış. Hukuk davaları için adli yardım, ceza soruşturmaları için CMK avukatı. Halk arasında ikisine de “ücretsiz avukat” denir. Ücreti, hak aramanın herkese ait olduğunu kabul eden sistem öder.

Önce küçük bir itiraf

İnternette her sorunun bir cevabı var. Sorun şu ki bazıları başka bir ülkenin kanununa göre, bazıları da yürürlükten kalkmış bir maddeye göre yazılmış.

Hukukun tuhaf bir yanı daha var: Haklı olmak yetmiyor. Haklılığınızı doğru zamanda, doğru kapıda, doğru belgeyle söylemeniz gerekiyor. Yedi günlük itiraz süresi, yedinci günün akşamı ne kadar haklı olduğunuzla ilgilenmez. Yanlış mahkemeye giden bir dilekçe, içindeki gerçekler ne kadar parlak olursa olsun, bir süre yolda kalır.

Avukatlık mesleği biraz da bu yüzden var. Bu yazı, o mesleğe imkânınız yetmediğinde nasıl ulaşacağınızı anlatıyor.

Hangi kapı sizin kapınız?

Durumunuz	Kapı	Dayanak
Boşanma, kira, miras, alacak gibi bir hukuk davası açacaksınız ya da size dava açıldı	Baro adli yardım bürosu ve/veya mahkeme	Avukatlık Kanunu m. 176–181, HMK m. 334–340
Hakkınızda soruşturma var, ifadeye çağrıldınız	CMK avukatı (müdafi)	CMK m. 150, 156
Bir suçun mağduru ya da şikâyetçisisiniz	Baronun görevlendireceği vekil	CMK m. 234, 239

Hukuk davalarında adli yardım

Kimler yararlanır? Yargılama giderlerini, kendisinin ve ailesinin geçimini ciddi biçimde sarsmadan karşılayamayacak olanlar. Bir şart daha var: Talebiniz açıkça dayanaksız olmamalı. Sistem sizden davayı kazanacağınızı kanıtlamanızı istemez; yalnızca hiç dayanağı olmayan bir uyuşmazlığı kamu kaynağıyla yürütmez. Makul bir denge.

İki ayrı destek vardır, ikisi birlikte de istenebilir:

• Baro adli yardım bürosu size bir avukat görevlendirir. Avukatın ücretini siz ödemezsiniz.
• Mahkeme, harç ve masraflardan sizi geçici olarak muaf tutar.

Nereye? Baro adli yardım bürosuna ya da davanın görüleceği mahkemeye. Dava açılmadan önce de başvurulabilir. Beklemek için iyi bir sebep yok, çünkü süreler beklemiyor.

Hangi belgeler? Barolar arasında küçük farklar olabilir. Genellikle istenenler:

• Nüfus cüzdanı fotokopisi
• Muhtarlıktan ikametgâh ve maddi durum belgesi
• Üzerinize kayıtlı mal varlığı bilgisi
• Maaş bordrosu; çalışmıyorsanız SGK kaydı
• Kirada oturuyorsanız kira sözleşmesi
• Süren bir dava varsa dosyanın örneği

Muhtarlıktan maddi durum belgesi istemek kolay bir adım değildir. Ama o tek sayfa, bazen bir davanın seyrini değiştirir. Hakkını aramak, kimse için utanılacak bir şey değildir.

Reddedilirseniz: Baronun kararına karşı baro başkanına başvurabilirsiniz. Mahkemenin ret kararına karşı ise bir hafta içinde aynı mahkemeye itiraz edilebilir (HMK m. 337/2). Bir hafta. Yine bir süre. Bu sitede bu kelimeyle sık karşılaşacaksınız; kusura bakmayın, onu oraya kanun koydu.

Küçük harflerle yazılan kısım

Adli yardım, masraflardan geçici muafiyettir. Davayı kaybederseniz ya da maddi durumunuz sonradan düzelirse, devletin sizin yerinize ödediği masraflar sizden istenebilir (HMK m. 339). Bunu bir bağıştan çok, devletin sizin adınıza üstlendiği bir ön ödeme gibi düşünün.

Ceza soruşturmalarında CMK avukatı

Gece yarısı bir karakol, floresan ışığı, önünüze konmuş bir tutanak. Böyle anlarda insan ne diyeceğini bilemez; arama motoruna “ifadede ne demeliyim” yazmak için de saat biraz geçtir. Kanun ise ne diyebileceğinizi biliyor: Avukat isteme hakkınız var ve bu hak maddi durumunuza göre değişmiyor.

Şüpheliyseniz: Avukat tutacak durumda olmadığınızı söylemeniz yeterli. İsteğiniz üzerine baro bir avukat görevlendirir (CMK m. 150/1, 156). Avukatın ücretini siz ödemezsiniz.

İsteğiniz bile aranmaz: Aşağıdaki durumlarda avukat, siz istemeseniz de görevlendirilir (CMK m. 150/2-3):

• Çocuk iseniz,
• Kendinizi savunamayacak derecede engelliyseniz,
• Sağır veya dilsizseniz,
• Soruşturma, alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezası gerektiren bir suçla ilgiliyse.

Sonradan kendi avukatınızı seçerseniz CMK avukatının görevi sona erer. Kimse sizi seçmediğiniz bir avukatla ömür boyu birlikte yaşamaya mahkûm etmez.

Mağdur ya da şikâyetçiyseniz: Siz de baronun avukat görevlendirmesini isteyebilirsiniz. Çocuk mağdurlar ve bazı ağır suçlarda bu görevlendirme talep beklenmeden yapılır (CMK m. 234). Kanun, burada kimin daha kırılgan olduğunu bilerek davranır.

Her yazının başındaki uyarı neden buraya çıkıyor?

Çünkü sürelerin, şekil şartlarının ve usul kurallarının kimseye ayrıcalığı yok. Ödeme emrine itiraz süresi, adli yardım başvurunuzun sonuçlanmasını beklemez. Bu yüzden doğru sıra şudur: önce destek, sonra avukat, sonra adım.

Bu siteyi okuyan herkes bir avukat tutamayabilir. Ama herkesin bir avukata ulaşma hakkı var. Bu yazı, o hakkın adresini göstermek için yazıldı.

Kısaca

• Hukuk davası: Baro adli yardım bürosu ve/veya mahkeme
• Ceza soruşturması: Avukat isteme hakkınız var; imkânınız yoksa baro görevlendirir
• Belgeler: Muhtarlık belgelerini önceden hazırlamak zaman kazandırır
• Unutmayın: Masraf muafiyeti geçicidir; süreler ise hiç beklemez