Mirası reddetmek: Borçlu bir miras, üç aylık süre ve geri dönüşü olmayan adımlar

Cenazenin üzerinden birkaç hafta geçmiş. Yas daha taze, ev sessiz. Sonra posta kutusunda bir zarf: bir banka, bir kredi kartı borcu, belki bir icra dosyası. Hepsi, artık aranızda olmayan birinin adına.

Hukuk, böyle bir anda size iki şey söyler. Birincisi: Miras yalnızca bırakılan ev, araba ya da birikim değildir; borçlar da mirasa dahildir. İkincisi: Bu borçları üstlenmek zorunda değilsiniz. Ama bunun için hareket etmeniz gerekir, üstelik kısa bir süre içinde.

Mirası kabul etmek için bir şey yapmanıza gerek yok

Türk hukukunda miras, ölümle birlikte kendiliğinden mirasçılara geçer. Kimse sizden “kabul ediyorum” demenizi beklemez. Bu, iyi bir ev bırakıldığında rahatlatıcıdır. Borçlar bırakıldığında ise tehlikelidir: Hiçbir şey yapmazsanız mirası kabul etmiş sayılırsınız ve miras borçlarından, kendi mal varlığınızla sorumlu hâle gelebilirsiniz.

Yani mirasta sessizlik “evet” demektir.

Mirasın reddi nasıl yapılır?

Nereye? Ölen kişinin son yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesine. Ret beyanı yazılı bir dilekçeyle ya da mahkemeye gidilerek sözlü olarak yapılabilir (TMK m. 609).

Nasıl? Ret beyanı kayıtsız ve şartsız olmalıdır. “Ev bende kalsın, borçları reddediyorum” türünden seçici bir ret mümkün değildir. Miras ya bütün olarak kabul edilir ya da bütün olarak reddedilir.

Ne zaman? Süre üç aydır (TMK m. 606).

• Yasal mirasçılar için süre, ölümü öğrendikleri tarihten başlar. Mirasçı olduklarını daha sonra öğrendiklerini ispat edenler için bu tarihten.
• Vasiyetnameyle atanmış mirasçılar için süre, vasiyetnamenin kendilerine resmen bildirildiği tarihten başlar.

Haklı bir sebep varsa sulh hâkimi bu süreyi uzatabilir ya da yeni bir süre verebilir (TMK m. 615). Ama bunu baştan beklemek yerine süre içinde hareket etmek her zaman daha güvenlidir.

Üç ay kısadır

Yas tutulan bir dönemde üç ay, takvimde göründüğünden çok daha hızlı geçer. Kayıp sonrası ilk haftalarda kimse bürokrasi düşünmek istemez; ama bu süre, düşünmediğiniz günlerde de işler.

Ret hakkını kaybettiren davranışlar

Ret süresi dolmadan bile ret hakkını kaybedebilirsiniz. Mirasçı, süre içinde terekeye el atar, yani mirası sahiplenmiş gibi davranırsa, olağan yönetim dışında işlemler yaparsa ya da tereke mallarını gizler veya kendine mal ederse artık mirası reddedemez (TMK m. 610).

Uygulamada en sık karşılaşılan riskli davranışlar:

• Ölen kişinin banka hesabındaki parayı çekip harcamak,
• Aracını ya da başka bir malını satmak, kendi adınıza devralmak,
• Kiraya verilmiş bir evinin kirasını tahsil edip kendinize ayırmak,
• Alacaklılarla, miras borcunu kendi borcunuz gibi görüşüp ödeme takvimi yapmak.

Cenaze masraflarının ödenmesi, bozulacak eşyaların korunması, evin kilitlenmesi gibi koruma amaçlı işlemler kural olarak terekeye el atma sayılmaz. Mirasçılık belgesi almak da tek başına mirası kabul anlamına gelmez. Sınır her zaman net değildir; şüpheli bir işlem yapmadan önce durup sormak, sonradan pişman olmaktan iyidir.

Ret beyanı sonrasında ne olur?

• Reddeden mirasçı, hiç mirasçı olmamış gibi kabul edilir. Payı, varsa kendi altsoyuna, yani çocuklarına geçer (TMK m. 611).

Bu son cümle çok önemlidir: Siz mirası reddettiğinizde borçlu miras, kendi çocuklarınıza geçebilir. Onların da süresi içinde ret beyanında bulunması gerekir. Çocuklarınız reşit değilse, onlar adına ret için sulh hukuk mahkemesinden izin ya da işlem gerekir. Ailede bir halka eksik kalırsa borç, o halkada durur.

• En yakın yasal mirasçıların hepsi mirası reddederse tereke, iflas hükümlerine göre sulh hukuk mahkemesince tasfiye edilir (TMK m. 612). Alacaklılar terekeden alabildikleri kadarını alır; mirasçılar kişisel olarak sorumlu olmaz.

Hükmen ret: Borç gerçekten çok fazlaysa

Ölen kişi, ölüm tarihinde açıkça borca batıksa ya da ödemeden acizliği resmen tespit edilmişse, miras reddedilmiş sayılır (TMK m. 605/2). Buna hükmen ret denir.

Hükmen ret, ret beyanından farklı olarak bir dava ile ileri sürülür. Bu dava, miras alacaklılarına karşı açılır ve kural olarak üç aylık süreye bağlı değildir. Üç ayı kaçırmış mirasçılar için bu yol, çoğu zaman son kapıdır. Ama ispat ağırdır: Ölüm tarihindeki borçların, mal varlığından açıkça fazla olduğunun gösterilmesi gerekir.

Emin değilim: Borç mu fazla, mal mı?

Ölen kişinin borçları ve malları arasındaki dengeyi bilmiyorsanız, iki ara yol vardır:

• Resmî defter tutulması (TMK m. 619): Mirasçı, sulh hukuk mahkemesinden terekenin resmen yazımını isteyebilir. Defterin sonunda mirası kabul mü, ret mi edeceğine bilgi sahibi olarak karar verir.
• Resmî tasfiye: Mirasçı mirası reddetmek yerine terekenin resmen tasfiyesini isteyebilir.

Bu yollar, “bilmeden kabul” ile “bilmeden ret” arasındaki makul orta noktadır.

En çok sorulan sorular

Ret beyanından sonra fikrimi değiştirebilir miyim? Ret beyanı kural olarak geri alınamaz. Bu nedenle karar vermeden önce terekenin durumunu öğrenmeye çalışmak önemlidir.

Mirası reddedersem, ölen kişinin kredi kartı ve banka borçlarını ödemem gerekir mi? Hayır. Usulüne uygun ret hâlinde miras borçlarından kişisel olarak sorumlu olmazsınız. Ama kendi kefil olduğunuz bir borç varsa, bu sizin kendi borcunuzdur; mirasın reddi kefaleti ortadan kaldırmaz.

Ölen kişinin borçlarını nasıl öğrenebilirim? Mirasçılık belgesiyle bankalara, icra dairelerine ve vergi dairesine başvurabilirsiniz. Ayrıca açılmış icra dosyaları UYAP üzerinden sorgulanabilir.

Mirası reddedersem, ölen kişinin bana yaptığı bağışlar ne olur? Sağlığında yapılmış bağışlar kural olarak sizde kalır. Ancak borçtan kaçmak amacıyla yapılmış kazandırmalar, alacaklıların açacağı davalara konu olabilir.

Son söz

Bir yakını kaybetmek, hayatın en ağır anlarından biridir. Hukukun bu anda size bir süre dayatması acımasız görünebilir. Ama o süre, sizi başkasının borcunu omuzlamaktan korumak için var. Yasın bir takvimi yoktur; sürenin ise vardır. Bu yüzden ilk iş, bir takvim ve doğru bir bilgi.

Kısaca

• Miras kendiliğinden geçer: Hiçbir şey yapmamak, borçlarla birlikte kabul demektir.
• Ret: Ölenin son yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesine, kayıtsız şartsız, üç ay içinde.
• Dikkat: Terekeye el atmak ret hakkını ortadan kaldırır.
• Altsoy: Sizin reddettiğiniz pay çocuklarınıza geçer; onların da reddetmesi gerekir.
• Hükmen ret: Tereke ölüm anında borca batıksa dava yoluyla; üç aylık süreye bağlı değil.