Mirastan mal kaçırma: Muris muvazaası ve tapu iptal davası

Cenazeden sonra tapuya bakılır. Ve bazen orada beklenmedik bir şey görülür: Ailenin evi, babanın ölümünden birkaç yıl önce kardeşlerden birine “satılmış.” Tapu kaydında bedel yazıyor, imzalar tam. Ama herkes bilir ki o para hiç ödenmedi. Kimsenin haberi yoktu.

Hukuk buna muris muvazaası der. “Muris” mirasbırakan, “muvazaa” ise görünüşte bir işlem yapılırken gerçekte başka bir işlemin amaçlanmasıdır. Bu yazı, tapuda yazanla gerçekte olan arasındaki o mesafeyi anlatıyor.

Muris muvazaası nedir?

Mirasbırakan, bir malını, çoğunlukla bir taşınmazı, bir mirasçısına ya da üçüncü bir kişiye bağışlamak ister. Ama diğer mirasçıların tepkisinden ya da ileride saklı paylarını istemelerinden çekinir. Bu yüzden tapuda işlemi satış gibi gösterir.

Ortada iki işlem vardır:

• Görünürdeki işlem: Satış. Gerçek değildir, çünkü taraflar gerçekte satış istememiştir.
• Gizli işlem: Bağış. Gerçek iradedir, ama taşınmaz bağışı için gereken resmî şekle uygun yapılmamıştır; tapuda bağış olarak değil satış olarak işlem yapılmıştır.

Sonuç: Görünürdeki satış gerçek iradeye dayanmadığı için, gizli bağış da şekle uygun yapılmadığı için geçersizdir. Bu iki geçersizlik, mirasçılara tapunun iptalini isteme imkânı verir.

1974 tarihli içtihadı birleştirme kararı

Bu konunun temeli, Yargıtay’ın 01.04.1974 tarihli, 1974/1 Esas ve 1974/2 Karar sayılı İçtihadı Birleştirme Kararıdır. Bu karara göre:

• Mirasbırakanın, mirasçılarından mal kaçırmak amacıyla yaptığı ve satış gibi gösterdiği bağışlar geçersizdir.
• Saklı pay sahibi olsun ya da olmasın, bütün yasal mirasçılar bu davayı açabilir. Yani kardeşler de dava açabilir.
• Mirasçı, davayı kendi miras payı oranında açar.
• Bu davalar zamanaşımına tabi değildir. Mirasbırakanın ölümünden yıllar sonra da açılabilir.

Dava, ancak mirasbırakanın ölümünden sonra açılabilir. Mirasbırakan hayattayken mirasçıların bu yönde bir dava açma hakkı yoktur.

Asıl soru: Gerçek amaç neydi?

Muris muvazaası davalarının kalbi, mirasbırakanın gerçek amacının ortaya konmasıdır. Mahkemeler bu amacı, tek bir delile değil, bir dizi işarete bakarak tespit eder:

• Bedel ile değer arasındaki fark: Tapuda gösterilen satış bedeli, taşınmazın gerçek değerinin çok altında mı?
• Alıcının ödeme gücü: Alıcı, o tarihte bu bedeli ödeyebilecek durumda mıydı? Paranın el değiştirdiğine dair bir iz var mı?
• Satış ihtiyacı: Mirasbırakanın o tarihte para ihtiyacı var mıydı? Satıştan elde edildiği iddia edilen para nereye gitti?
• Aile içi ilişkiler: Mirasbırakanın davacı mirasçılarla arası açık mıydı? Mal kaçırmak için bir sebep var mıydı?
• Hayatın olağan akışı ve yerel âdetler: Bölgede, kız çocuklarına mal bırakmamak gibi bir gelenek var mı?
• İşlemin zamanlaması: Satış, mirasbırakanın ağır bir hastalığından ya da ölümünden kısa bir süre önce mi yapıldı?

Bu işaretlerin hiçbiri tek başına yeterli olmayabilir; hepsi birlikte bir tablo oluşturur. Muvazaa, tanıkla da ispat edilebilir. Bu, mirasçılar açısından önemli bir kolaylıktır, çünkü bu işlemler doğası gereği gizli yapılır.

Dava nasıl açılır?

• Dava: Tapu iptali ve tescil davası.
• Mahkeme: Taşınmazın bulunduğu yerdeki asliye hukuk mahkemesi. Taşınmazın aynına ilişkin davalarda bu yetki kesindir (HMK m. 12).
• Arabuluculuk: Tapu iptal ve tescil davaları ayni hakka ilişkin olduğu için kural olarak dava şartı arabuluculuğa tabi değildir.
• Davalı: Taşınmazı mirasbırakandan devralan kişi. Taşınmaz bu arada üçüncü bir kişiye satılmışsa, o kişinin iyi niyetli olup olmadığı ayrıca önem kazanır.
• İhtiyati tedbir: Dava süresince taşınmazın başkasına devredilmesini önlemek için tapu kaydına tedbir konulmasını istemek, çoğu zaman davanın en kritik ilk adımıdır.

Muvazaa mı, tenkis mi?

İki dava sık karıştırılır:

• Muvazaa davası: İşlem görünürde satış, gerçekte bağışsa açılır. Amaç işlemin tamamen ortadan kaldırılmasıdır. Zamanaşımı yoktur.
• Tenkis davası: İşlem açıkça bağış ya da vasiyet olarak yapılmış, ama saklı payı zedeliyorsa açılır. Yalnızca saklı pay sahipleri açabilir. Amaç saklı payın tamamlanmasıdır. Öğrenmeden itibaren bir yıl, her hâlde mirasın açılmasından itibaren on yıl içinde açılmalıdır (TMK m. 571).

Mirasbırakan malını açıkça bağış olarak devretmişse muvazaa yoktur; çünkü gizlenen bir şey yoktur. Bu durumda yol tenkistir. Uygulamada iki dava çoğu zaman birlikte açılır: önce muvazaa, o kabul edilmezse tenkis.

En çok sorulan sorular

Babam sağken bir kardeşime ev aldı, bu da muvazaa mı? Mirasbırakan, kendi parasıyla bir başkası adına taşınmaz aldıysa, bu farklı bir durumdur ve muris muvazaası kapsamına girmeyebilir. Ama saklı payı zedeliyorsa tenkis konusu olabilir.

Kardeşim “parasını ödedim” diyor, ispat kimde? Mirasçılar muvazaayı ispat etmekle yükümlüdür. Ama satış bedelinin gerçekten ödendiğine dair güçlü bir delil sunamayan davalı, ciddi bir dezavantajla karşı karşıya kalır.

Ölünceye kadar bakma sözleşmesiyle yapılan devirler de bu kapsamda mı? Bakım gerçekte hiç yapılmadıysa ya da sözleşme mal kaçırmak için bir örtü olarak kullanıldıysa, evet. Bu konu, ölünceye kadar bakma sözleşmesi yazısında ayrıca anlatılıyor.

Son söz

Muris muvazaası davaları, bir ailenin en mahrem hikâyelerinin mahkeme salonunda anlatıldığı davalardır. Kim kime küstü, kim hastane koridorunda bekledi, kim bayramda gelmedi… Kanun bu davaları zamanaşımına tabi tutmayarak bir mesaj verir: Tapuda yazılan, gerçeğin önüne geçemez.

Ama bu davaların kazananı da çoğu zaman yorgun düşer. Mümkünse, mirasbırakan hayattayken açık konuşulan bir aile, en iyi koruyucu hukuktur.

Kısaca

• Muris muvazaası: Mirasçıdan mal kaçırmak için bağışın satış gibi gösterilmesi.
• Kim açar? Saklı pay sahibi olsun olmasın bütün yasal mirasçılar, kendi payları oranında.
• Ne zaman? Mirasbırakanın ölümünden sonra; zamanaşımı yoktur.
• Nerede? Taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesi; mümkünse ihtiyati tedbirle.
• Açık bağışta: Muvazaa yoktur; yol tenkis davasıdır ve süreye bağlıdır.